Afyonkarahisar kültür ve tabiat varlığı Ayazini siti (metropolis)


İlçesi: İhsaniye
Kasabası: Ayazini
Mevkii: Ayazini beldesi
Konumu: Afyon?a 28 km mesafede, Ayazini beldesi girişinde şosenin sol tarafına yayılan kaya kütlelerinden oluşturduğu alanlardan Beldenin içine 2 km mesafeden başlamak üzere geniş bir alanı kapsamaktadır.
Grubu: Arkeolojik ve Doğal Sitler
Nasıl Ulaşılır? Afyon-Eskişehir-Ayazini yolundan

Afyon?a 28 km mesafede, Ayazin köyü girişinde şosenin sol tarafına yayılan kaya kütlelerinden oluşur. Köyün içine 2 km mesafeden başlamak üzere, kaya kütleleri oyularak yapılmış büyük bir kilise Frig geleneğini devam ettiren üçgen alınlıklı, kapı üstü aslan kabartmalı mezar odaları ile çok sayıda basit mezar odaları ve üç katlı olarak kayaya oyulmuş iskan sahası yer alır. Roma ve Bizans dönemlerinde Metropolis adını alarak dini bir merkez olan Ayazini?nde eski ve yeni yerleşim yan yana ve iç içe yaşamaktadır.
Ayazini?de Hitit, Frig, Roma ve Bizans dönemlerine ait izleri görmek mümkündür. Çok katlı yerleşimlerin olduğu Ayazini?de çok sayıda mezar odası kilise ve şapel bulunmaktadır. Çok katlı yerleşimlerde mekanlar arasında merdivenlerle geçiş sağlanmaktadır. Aşağıda kaya yerleşimine, mezar odalarına ve kiliselere vb. örnekler verilmiştir.
Avdalaz (Metropolis) Yerleşimi; Ayazini beldesi içerisinde kayalara oyularak yapılmış kaya mezarları, şapeller, tek veya çok katlı yerleşim yerleri bir arada bulunmaktadır. Kaya yerleşimlerinden en önemlisi beldenin girişinde ve Avdalaz Vadisi?nin başlangıcında bulunan çok katlı Avdalaz Yerleşimi’dir. Yerleşim küçüklü büyüklü odalardan oluşmaktadır. Odaların büyüklükleri ve kullanım amaçları farklı olup katlar arasındaki geçişler kayalara oyularak yapılan merdivenlerle sağlanmaktadır. Bazı odalarda erzak depolamak için kullanıldığını gösteren çukurlar vardır. Avdalaz Yerleşimi’nin önünde bir şapel bulunmaktadır. Ayrıca en üst katta alaturka tuvalet yer almaktadır.
Oyma Kilise; halk arasında Gavur Hamamı olarak da adlandırılmaktadır. 25-30 yıl öncesine kadar Oyma Kilise?nin içerisinde düğünlerde kazan kaynatılarak banyo yapıldığı ve bu nedenle de hamam olarak kabul edildiği ve İslamiyet öncesinden kaldığı için bu adı aldığı belirtilmektedir. İç yüzeyin tamamının siyah renk olmasının nedeni olarak; kilisenin içerisinde kazan kaynatılırken çıkan islerden olduğu söylenilmekte ise de bu siyahlığın aydınlatma meşalelerinin isleri sonucunda oluştuğu düşünülmektedir.
Kilise, beldenin girişinde yol kenarında, tüf sarp kayalık içinde, kayaya oyulmuştur. Kilise yapısının özelliği dış cephe olarak kaya yüzeyine oyulmuş apsisli ve kubbeli olmasıdır. Apsisin yanlarında küçük apsis özelliğinde çıkıntılar vardır. Yandan girilen bölüme yan ve arka bölümlerden iki girişle girilmektedir. Yan ve arka bölüm duvarlarında birbirine bitişik kemerli nişler bulunmaktadır. Nişler arasında haç ve yazı kabartmaları vardır. Ana bölüm haç tonozlu, orta kubbeli olup, dört ayakla taşınmakta olduğunu gösteren izler vardır. Çevresine bitişik kaya odalarıyla birlikte 1000?li yıllarda yapılmış manastır yapısıdır. Mimari özelliği itibariyle önemli bir eser olup doğa tahribatına karşı korunması gerekmektedir.
Aslanlı Kilise; Aslanlı Mezar Odası?nın bulunduğu kayalığın güney batı cephesinde yer almaktadır. Kilise önünde iki sütun yer almakta olup günümüzde bu sütunlar tahrip olmuştur. Kilisenin içine üzeri kemerli dikdörtgen biçimli niş içinde yer alan dikdörtgen biçimli kapıdan girilmektedir. Beşik tonoz tavanlı nefin her iki yanında nişler yer almaktadır. Apsisin bulunduğu bölümü neften ayıran bölüm ve apsiste yer alan kült yeri tahrip olmuş durumdadır. Nefin solunda nişlerin bulunduğu bir bölüm daha yer almakta olup nişlerden birisinin yıkılması sonucunda nef ile bu bölüm birleşik bir hal almıştır. Kilisenin üst kısmında beşik tonoz tavanlı şapel yer almakta olup şapelin tavanında havarilere ait freskler aşınmış olsa da halen görülebilmektedir. Bu bölümün yola bakan kısmı yıkıldığı için bu freskler yoldan bakıldığında görülebilmektedir.
Aslanlı Mezar Odası, Ayazini İlköğretim Okulu?nun karşısında, Aslanlı Kilise?nin bulunduğu kayalıkta yer almaktadır. Roma Dönemi’ne ait olan mezar odasının üçgen alınlığı Frig geleneğinin devamı olarak dikkat çekmektedir. Alınlığın ortasında Medusa başı vardır. Üçgen alınlığın altında iki sütun yer almaktadır. Ancak bu iki sütun kırılmış ve yok olmuşlardır. Kalan kısımlarından sütunların yivli oldukları anlaşılmaktadır. Aslanlı Mezar iki odadan oluşmaktadır. Cephedeki odaya, üstünde kabartma kemer ve bu kemerin iki yanında yüzleri birbirine dönük halde iki aslan kabartması yer alan dikdörtgen biçimli giriş kapısından girilmektedir. Beşik tonozlu mezar odasının giriş kapısının iç kısmında; üstünde yine Medusa başı, her iki kenarında da birer Kybele kabartması yer almaktadır. Tavanın ortasında ise hilal kabartması yer almaktadır.
Mezar odasının solunda, cephesinde ve sağında kemerli birer tekne mezar ile odanın ortasında sağ ve soldaki mezarlara paralel olarak zemine oyulmuş iki mezar yer almaktadır. Tekne mezarların odanın iç kısmına bakan bölümleri kırılarak tahrip olmuştur. Mezarların bazılarında ise daha sonra yapıldığı anlaşılan hayvan bağlamak için kullanılan tokaçlar vardır. Mimari özellikleri ve süslemeleri, aslanlı mezar odasının soylu bir aileye ait olduğunu göstermektedir.
Aslanlı Mezar Odası?nın sağ bölümünde, tahrip olmuş bir mezar odası yer almaktadır. Bu mezar odasında diğer odadan farklı olarak kline mezarlar bulunmaktadır.
Ayazini beldesinde Roma ve Bizans dönemlerine ait, aile ve tek kişilik kaya mezar odaları vardır. Mezar odalarından bazıları çift katlı olarak oyulmuşlardır. Ayazini beldesi eski ve yeni mezarların, kaya yerleşimlerinin ve tapınım alanlarının bir arada bulunması bakımından önemli bir merkezdir. Bazı mezar odalarının cephelerinde ve içinde Medusa başı ile aslan kabartmaları bulunmaktadır. Frig geleneğinin devamı niteliğinde üçgen alınlıklı mezar odaları ile modern mezarlığın bir arada bulunması kültürel sürekliliğin bir göstergesidir. Roma ve Bizans dönemlerinde yapılan mezar odaları değişik sayılarda ölünün gömülmesine uygun olarak yapılmışlardır.
Ayazini kasabası içerisinde kiliselerin yanı sıra çok sayıda şapel yer almaktadır. Kiliselerle birlikte sayıları onun üzerinde olan şapeller Ayazini?nin Hristiyanlığın gelişmesindeki önemini göstermektedir. Şapeller genellikle tek nefli olup freskleri tahrip olmuş durumdadır. Ancak Ayazini beldesinin içerisinde yer alan şapellerden birisinde havariler belirgin olarak görülebilmektedir. Okulun karşısında bulunan bir şapelde ise fresk çok belirgin olmamakla beraber görülebilmektedir. Ayrıca beldenin Avdalaz Kalesi yönündeki çıkışına doğru yolun sağında Yılanlı Şapel ve hemen üzerindeki kayalıkta da iki adet daha şapel vardır. Şapellerin büyük çoğunluğu değişik oranlarda tahrip olmuş durumdadırlar. En iyi korunan fresklerin bulunduğu şapelin de yağmur ve kar sularını sızdırıyor olması nedeniyle tahribata uğradığı gözlenmiştir.
Sit alanı içinde köy yerleşmesinin olması nedeniyle köy evleri ile arkeolojik alan iç içe yaşamaktadır. Bu nedenle geçmiş dönemlerde, gerek ahır ve samanlık olarak kullanılmak amacıyla gerekse genişletmek gayesi ile tahribatta yapılmıştır. Köy nüfusunun giderek artması, ve yeni ihtiyaçlar nedeniyle köyün genişlemesi Ayazini arkeolojik sitini tehdit etmektedir. Ayazini sahip olduğu kültür ve doğal dokusu ile kültür ve turizm etkinliklerinde önemli bir merkez konumunda olacaktır. Bu nedenlerle koruma amaçlı imar planının yapılması gereklidir. Ayrıca projeler üretilerek turistlerin dinlenme ve alışveriş yapabilmelerine olanak sağlayacak tesisler yapılmalıdır.
Ayazini beldesi, Afyon?a yakın oluşu, kayalıkların köy şosesi boyunca dizilişi, eski yerleşim, mezarlık alanları ile yeni yerleşim ve mezarlık alanlarının doğal sit kapsamındaki oluşumlarla iç içe olması bakımında tarihi, kültürel ve doğal özelliklere sahiptir.
Ayazini ve etrafındaki sit alanlarının genişliği düşünülerek ve yerel olanakların kısıtlı olması nedeniyle koruma bakımından desteklenmesi mutlak surette gereklidir.

Kaynak: frigvadisi.org, T.C. Afyonkarahisar Valiliği, Acil Durum Yönetimi ve Bilgi İşlem Merkezi (ADUYBİM), Afyonkarahisar Özel İdaresi